«Жетістікке жету тарихы» айдарының бұл шығарылымы қазақ ұлттық өнерінің жарық жұлдызы, күміс көмей, жез таңдай әнші, «қазақ бұлбұлы» атанған — Күләш Байсейітованың өмір жолына арналады. Қазақ даласының дарқандығын әнімен жеткізген, классикалық опера өнері мен ұлттық нақышты шебер ұштастыра білген «Қазақтың бұлбұлы» қалайша бүкіл одақты мойындатып, өнер шыңына көтерілді?

Ақтоғайдан түлеп ұшқан талант: Туған жері туралы тарихи шындық

Ұзақ жылдар бойы ресми құжаттарда, энциклопедиялар мен анықтамалықтарда Күләштің туған жері Алматы қаласы (ол кездегі Верный) деп көрсетіліп келді. Алайда, тарихшылар мен өлкетанушылардың тиянақты зерттеулері мен мұрағаттық құжаттардың негізінде тарихи шындық қалпына келтірілді.

Қазақ бұлбұлының шын есімі – Гүлбаһрам. Ол 1912 жылы қазіргі Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданына қарасты Нарманбет ауылында (бұрынғы Семей губерниясы, Қарқаралы уезі, Тоқырауын бойы) дүниеге келген. Кішкентай Гүлбаһрамның отбасы ол ес біле бастаған шақта Алматыға қоныс аударғандықтан, кейінгі құжаттарда оның туған жері ретінде жаңа мекені жазылып кеткен. Әкесі Жасын ән-күйге жақын, гармоньда керемет ойнайтын, ал анасы Зияш керемет дауысты, әнші адам болған. Осындай өнерлі ортада өскен пысық та сүйкімді қызды жеңгелері еркелетіп «Күләш» деп атап кетеді. Бұл есім кейіннен оның бүкіл әлем таныған жұлдызды лақап атына айналды.

Алғашқы қадамдар: Білімге құштарлық және өнерге келу жолы

Күләштің жетістікке жету тарихының бастауында оның білімге деген ерекше құштарлығы жатыр. Ол небәрі он бір жасында мектеп-интернатқа оқуға түсіп, кейіннен Алматыдағы Қазақ педагогикалық институтында (қазіргі Абай атындағы ҚазҰПУ) білімін жалғастырады.

Институт қабырғасында жүріп-ақ көркемөнерпаздар үйірмесіне белсене қатысқан ол, 1930 жылы Қазақ драма театрының студиясына оқуға қабылданады. Осы сәттен бастап оның кәсіби өнердегі жолы басталады. Бастапқыда ол кішігірім драмалық рөлдерді, соның ішінде Бейімбет Майлиннің «Майдан» пьесасындағы Пүліштің, Мұхтар Әуезовтің «Еңлік-Кебек» трагедиясындағы Еңліктің рөлдерін сомдады. Алайда режиссерлер оның ерекше вокалдық қабілетін – табиғи таза, мөлдір лирика-колоратуралық сопрано дауысын байқап, оған музыкалық бағытта дамуға кеңес береді.

«Қыз Жібек» операсы және Мәскеуді мойындатқан тарихи онкүндік

Күләш Байсейітованың жұлдызды шағы және мансабындағы ең үлкен серпіліс 1934 жылы сахналанған қазақтың тұңғыш операсы – Евгений Брусиловскийдің «Қыз Жібегімен» тікелей байланысты. Ол бұл қойылымда басты рөл – Жібектің бейнесін асқан шеберлікпен сомдап шықты. Күләштің орындауындағы «Гәкку» әні бүкіл қазақ даласының бейресми әнұранына айналған болатын.

Нағыз триумф 1936 жылы Мәскеуде өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің бірінші онкүндігінде (декадасында) орын алады. Үлкен театр (Большой театр) сахнасында өткен қойылымда оның дауысы Кеңес Одағының ең қатал өнер сыншылары мен жоғары басшылығын таңғалдырды. Оның әуенінен қазақ даласының самал желі, таза бұлақтың сылдыры мен асқар таудың асқақтығы сезілетін еді. Ол еуропалық вокалдық мектептің классикалық талаптары мен қазақтың ұлттық ән орындау дәстүрін мінсіз біріктіре алды.

Осы тарихи онкүндіктің қорытындысы бойынша, 1936 жылы небәрі 24 жастағы Күләш Байсейітоваға КСРО Халық әртісі деген ең жоғары атақ берілді. Бұл – Кеңес Одағының өнер тарихындағы өте сирек кездесетін, бұрын-соңды болмаған оқиға еді. Күләш осындай жас шағында мұндай биік дәрежеге жеткен алғашқы әрі ең жас әртіс ретінде тарихта қалды.

Әлемдік классика мен қазақ операсының негізін қалаушы

Жетістікке жеткеннен кейін Күләш тоқтап қалмады. Оның шығармашылық жолындағы еңбегі орасан зор:

• Ұлттық шедеврлер: Ол Мұқан Төлебаевтың «Біржан — Сарасындағы» Сара, А.Жұбанов пен Л.Хамидидің «Абай» операсындағы Ажар, Е.Брусиловскийдің «Ер Тарғынындағы» Ақжүніс бейнелерін ұлттық өнердің алтын қорына қосты.
• Әлемдік классика: Қазақ сахнасында алғаш рет Джакомо Пуччинидің «Чио-Чио-Сан» («Мадам Баттерфляй») операсында басты партияны орындауы, оның дауыс мүмкіндігінің қаншалықты кең әрі әмбебап болғанын әлемге дәлелдеді. Сонымен қатар, Петр Чайковскийдің «Евгений Онегин» операсындағы Татьянаның рөлін де ерекше сезіммен жеткізді.
• Тынымсыз ізденіс: Күләш нота сауатын терең меңгеру, дауысты қою, сахна мәдениетін игеру үшін аянбай қызмет атқарады. Александр Затаевич, Евгений Брусиловский сияқты композиторлармен тығыз шығармашылық байланыста болып, қазақтың халық әндерін кәсіби сахнаға лайықтап өңдеуге үлес қосты.

Майдан даласындағы әндері

Күләш Байсейітова өнерді өзінің өмірінен биік қойды. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында ол концерттік бригадалармен бірге бірнеше рет майдан даласына аттанады. Оқ пен оттың ортасында, жертөлелер мен госпитальдарда жауынгерлердің рухын көтеру үшін толассыз ән салды. Бұл оның нағыз отаншыл, халқының мұң-мұқтажын бірге бөліскен ұлы тұлға екенін айқын көрсетеді.

Мемлекет оның осы өлшеусіз еңбегін жоғары бағалап, екі мәрте КСРО Мемлекеттік сыйлығымен (1948, 1949 жылдары) және Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапаттады.

Күләш Байсейітованың жетістік тарихынан қандай сабақ аламыз?

Қазақтың бұлбұлы 1957 жылы Мәскеуде небәрі 45 жасында мезгілсіз дүниеден өтсе де, оның соңында ғасырлар бойы шырқалатын ғажайып әндер мен қайталанбас өнер мектебі қалды. Оның жетістікке жету тарихы бізге мынадай маңызды сабақтар береді:

1. Дарын мен еңбектің ұштасуы: Қандай қайталанбас табиғи талант иесі болсаң да, оны тынымсыз еңбекпен ұштастырмасаң, биік шыңдарды бағындыру мүмкін емес. Күләш өзінің дауысын күту, техникасын шыңдау үшін өмір бойы еңбектенді.
2. Тарихқа деген құрмет: Туған жері Ақтоғай болсын, өскен жері Алматы болсын, ол барша қазақ даласының перзенті бола білді. Ол өзінің ұлттық тамырын ешқашан ұмытқан емес.
3. Шекарасыз өнер: Күләш Байсейітова қазақтың ұлттық колоритін жоғалтпай-ақ, әлемдік деңгейдегі классикалық өнерді игеруге және оны жоғары деңгейде орындауға болатынын дәлелдеп берді.

Күләш Байсейітова – қазақ халқының маңдайына біткен жарық жұлдызы. Оның өнер шыңына жету жолындағы төккен тері мен өлшеусіз еңбегі келешек ұрпақ үшін мәңгілік мотивация және сарқылмас шабыт көзі болып қала бермек. Тұма бұлақтай мөлдір дауысы қазақ даласында мәңгі жаңғырып тұратыны сөзсіз.